Neuralgia nerwu językowo-gardłowego (ang. glossopharyngeal neuralgia) to stosunkowo rzadkie, lecz wyjątkowo dokuczliwe schorzenie bólowe, związane z uszkodzeniem lub podrażnieniem IX nerwu czaszkowego – nerwu językowo-gardłowego.
Choć często pozostaje mało znana, jej objawy mogą być dramatyczne i niekiedy prowadzić nawet do omdleń czy zaburzeń rytmu serca.
Czym jest neuralgia nerwu językowo-gardłowego?
To zespół bólowy charakteryzujący się napadami ostrego, przeszywającego bólu w okolicy nasady języka, tylnej ściany gardła, migdałków podniebiennych, ujścia trąbki Eustachiusza oraz ucha.
Ataki bólowe pojawiają się najczęściej jednostronnie, trwają od kilku sekund do około dwóch minut i mają charakter typowo neuralgiczny – gwałtowny, elektryzujący i bardzo silny.
Często ból może zostać wywołany przez czynności codzienne, takie jak:
przełykanie, żucie, ziewanie, kaszel czy mówienie,
a nawet dotyk w tzw. strefach spustowych (np. okolica migdałków, tylna część języka).
Krótka historia rozpoznania choroby
Pierwszy przypadek opisano w 1910 roku w czasopiśmie JAMA. Autorem był amerykański neurolog Theodore Herman Weisenburg, który opisał ból występujący u pacjenta z guzem kąta mostowo-móżdżkowego.
Termin neuralgia nerwu językowo-gardłowego został wprowadzony przez Wilfreda Harrisa w 1921 roku. To właśnie Harris zauważył, że napady bólu mogą być prowokowane mówieniem, przełykaniem czy ziewaniem.
W późniejszych latach odkryto również związek tego typu neuralgii z objawami sercowo-naczyniowymi, jak bradykardia czy omdlenia.
Epidemiologia – kto choruje?
Choroba występuje około 100 razy rzadziej niż neuralgia nerwu trójdzielnego.
Częstość występowania szacuje się na około 0,7 przypadku na 100 000 osób rocznie.
Najczęściej dotyczy osób po 50. roku życia, choć może pojawić się w każdym wieku.
W niektórych badaniach stwierdzano nieznaczną przewagę kobiet, a bóle częściej dotyczą jednej strony – częściej lewej niż prawej.
U niewielkiej grupy chorych występują postacie obustronne.
Najbardziej charakterystyczne objawy to:
Napadowy, przeszywający ból u nasady języka, w gardle, uchu lub w okolicy kąta żuchwy,
Krótkotrwałe, gwałtowne ataki bólu (kilka sekund do 2 minut),
Czynniki wywołujące ból: przełykanie, żucie, mówienie, kaszel, kichanie, dotyk w okolicy migdałków,
Objawy towarzyszące: zaburzenia rytmu serca, omdlenia, spadki ciśnienia (napady MAS – Morgagniego-Adamsa-Stokesa), chrypka, zawroty głowy.
Z powodu silnego bólu podczas jedzenia, pacjenci często unikają posiłków i mogą tracić na wadze.
Według Międzynarodowej Klasyfikacji Bólu Twarzy i Jamy Ustnej (ICOP) neuralgia nerwu IX może obejmować również gałęzie nerwu błędnego (X).
Wyróżnia się dwa główne typy:
Postać klasyczna (idiopatyczna) – bez widocznej przyczyny, często spowodowana uciskiem naczynia krwionośnego na nerw.
Postać objawowa (wtórna) – wynikająca z innej choroby, np. guza podstawy czaszki, zapalenia, malformacji naczyniowej czy zespołu Eagle’a (wydłużony wyrostek rylcowaty).
Rozpoznanie opiera się głównie na dokładnym wywiadzie i charakterystyce bólu.
W diagnostyce pomocne są badania obrazowe, które pozwalają wykluczyć inne przyczyny bólu:
MRI / MRA głowy i szyi – wykrywa ucisk nerwu, zmiany naczyniowe, guzy czy demielinizację,
Angiografia 3D – ocenia stosunek naczyń do korzenia nerwu,
EKG – przy podejrzeniu zaburzeń rytmu serca podczas napadów bólu.
W przypadkach niejasnych wykonuje się blokady diagnostyczne lidokainą w okolicy migdałków – jeśli ból ustępuje, potwierdza to diagnozę.
Leczenie neuralgii nerwu językowo-gardłowego
- Leczenie farmakologiczne
Podstawą terapii są leki przeciwpadaczkowe stabilizujące błonę komórkową neuronów: karbamazepina (lek pierwszego wyboru), gabapentyna, pregabalina.
W niektórych przypadkach stosuje się również baklofen lub leki z grupy SSRI.
Leczenie rozpoczyna się od małych dawek, stopniowo zwiększając je aż do uzyskania efektu.
U większości pacjentów poprawa następuje w ciągu 1–2 miesięcy.
- Blokady nerwu
W przypadku braku skuteczności leczenia doustnego można zastosować:
Blokady miejscowe lidokainą lub bupiwakainą,
Rzadziej – blokady neurolityczne (np. alkoholowe lub fenolowe) w ciężkich przypadkach.
Zabieg wykonuje się przez jamę ustną (okolica łuku podniebiennego) lub z dostępu zewnętrznego (okolica wyrostka sutkowatego).
Blokady przynoszą często natychmiastową ulgę, ale wymagają doświadczenia, ponieważ istnieje ryzyko uszkodzenia sąsiednich struktur
- Leczenie chirurgiczne
Jeżeli farmakoterapia zawodzi, możliwe są interwencje neurochirurgiczne:
Mikronaczyniowa dekompresja nerwu IX – usunięcie ucisku naczynia na nerw; to najskuteczniejsza metoda leczenia,
Rizotomia (przecięcie nerwu) – stosowana, gdy dekompresja nie jest możliwa,
Zabiegi przyczynowe – np. usunięcie guza, skrócenie wyrostka rylcowatego (stylektomia), embolizacja tętniaka, dekompresja w zespole Arnolda–Chiariego.
W przypadku napadów bólu z towarzyszącymi omdleniami (napady MAS) jedynym skutecznym leczeniem może być implantacja rozrusznika serca.
Ciekawostka: kiedy ból gardła powoduje omdlenie
U niektórych pacjentów napady bólu mogą prowadzić do gwałtownego spowolnienia akcji serca i spadku ciśnienia tętniczego, skutkującego omdleniem.
Dzieje się tak, ponieważ nerw językowo-gardłowy jest funkcjonalnie połączony z nerwem błędnym, który kontroluje pracę serca.
Ten zespół objawów określany jest mianem vago-glossopharyngeal neuralgia.
Najczęstsze pytania (FAQ)
Czym jest neuralgia nerwu trójdzielnego?
Neuralgia nerwu trójdzielnego to przewlekły zespół bólowy twarzy. Objawia się napadami nagłego, bardzo silnego, zwykle jednostronnego bólu — często opisywanego jak porażenie prądem; pojedynczy napad trwa od kilku sekund do około dwóch minut.
Jak działa karbamazepina w neuralgii nerwu trójdzielnego?
Karbamazepina to lek pierwszego wyboru w neuralgii nerwu trójdzielnego; u dużej części pacjentów pozwala uzyskać kontrolę bólu. Wymaga stopniowego dobierania dawki i kontroli lekarskiej.
Czym różnią się gabapentyna i pregabalina?
To leki przeciwpadaczkowe stosowane w bólu neuropatycznym. Różnią się m.in. sposobem wchłaniania i dawkowaniem; o doborze i dawce decyduje lekarz.
Po co wykonuje się rezonans magnetyczny (MRI)?
MRI pomaga wykryć konflikt naczyniowo-nerwowy oraz wykluczyć inne przyczyny bólu, takie jak guz czy stwardnienie rozsiane. Samo rozpoznanie neuralgii jest jednak głównie kliniczne.
Do jakiego lekarza zgłosić się z bólem twarzy?
Przede wszystkim do neurologa; w razie kwalifikacji do zabiegu — do neurochirurga. Przy podejrzeniu przyczyny stomatologicznej warto też wykluczyć ją u dentysty.