Neuralgia potyliczna przez wiele lat była określana jako choroba Arnolda. Nazwa ta budzi jednak kontrowersje. Nie wiadomo bowiem, czy eponim odnosi się do Julius Arnold, znanego z opisu wrodzonej wady strukturalnej tylnego dołu czaszki (anomalii Arnolda–Chiariego), czy do jego ojca – Friedrich Arnold.
Co ciekawe, pierwszego klinicznego opisu neuralgii potylicznej dokonali już w 1821 roku hiszpańscy lekarze José Benito oraz Mateo Martínez. Opublikowali oni 24-stronicową pracę w czasopiśmie Décadas médico-quirúrgicas y farmacéuticas, opisując przypadek pacjenta z silnym, rozdzierającym bólem promieniującym od przestrzeni między C1–C2 do potylicy. Oznaczenia C1, C2 i C3 odnoszą się do pierwszych trzech kręgów szyjnych kręgosłupa – czyli najwyżej położonych „kostek” szyi, znajdujących się bezpośrednio pod podstawą czaszki. To właśnie z poziomu drugiego i trzeciego kręgu szyjnego wychodzą nerwy odpowiedzialne za czucie tylnej części głowy, dlatego podrażnienie struktur w tej okolicy może powodować ból promieniujący od górnej części szyi ku potylicy, a nawet w stronę czubka głowy.
Chronologia jasno pokazuje, że Arnoldowie nie mogli być pierwszymi autorami opisu tej jednostki chorobowej – mimo to nazwa „choroba Arnolda” funkcjonuje w literaturze medycznej do dziś.
Czym jest neuralgia potyliczna
Neuralgia potyliczna to napadowy, przeszywający ból zlokalizowany w tylnej części głowy, w obszarze unerwienia:
nerwu potylicznego większego,
nerwu potylicznego mniejszego,
nerwu potylicznego trzeciego.
Jest to stosunkowo rzadka przyczyna bólu głowy, ale wyjątkowo dokuczliwa i często mylona z migreną lub szyjnopochodnym bólem głowy.
Podłoże anatomiczne
Nerw potyliczny większy (C2)
Najczęściej odpowiedzialny za objawy.
Wychodzi między kręgiem szczytowym (C1) a obrotowym (C2).
Przebija mięsień półkolcowy głowy i ścięgno mięśnia czworobocznego.
Biegnie razem z tętnicą potyliczną.
Unerwia skórę potylicy i częściowo ciemienia.
Punkt jego wyjścia znajduje się ok. 2 cm od linii pośrodkowej i 2–3 cm poniżej guzowatości potylicznej zewnętrznej – to miejsce często jest bolesne przy ucisku i wykorzystywane do blokady diagnostycznej.
Nerw potyliczny mniejszy (C2–C3)
Gałąź splotu szyjnego
Biegnie wzdłuż tylnego brzegu mięśnia mostkowo-obojczykowo-sutkowego.
Unerwia tylną część małżowiny usznej i okolicę skroniowo-potyliczną.
Nerw potyliczny trzeci (C3)
Jest gałęzią grzbietową nerwu C3 i może łączyć się z nerwem potylicznym większym, tworząc tzw. splot szyjny tylny.
Objawy kliniczne
Neuralgia potyliczna charakteryzuje się:
nagłym, „elektryzującym” bólem
bólem przeszywającym lub rozdzierającym
napadami trwającymi od kilku sekund do kilku minut
często jednostronnym początkiem.
Możliwe objawy towarzyszące:
allodynia skóry głowy (ból przy czesaniu włosów),
tkliwość uciskowa nerwu,
zawroty głowy,
nudności,
szumy uszne,
ból gałki ocznej.
Ból może promieniować do okolicy czołowej wskutek połączeń z jądrem rdzeniowym nerwu trójdzielnego.
Epidemiologia
Neuralgia potyliczna jest rzadką jednostką:
Częstość zachorowania: ok. 3 / 100 000 osób
Średni wiek zachorowania: ok. 54–56 lat
W badaniach obserwuje się przewagę kobiet (nawet ~79%)
Często rozpoznanie jest opóźnione nawet o 2–4 lata
Patogeneza – co powoduje neuralgię potyliczną
Przyczyny można podzielić na cztery grupy:
1 Ucisk mechaniczny nerwu
uwięźnięcie w mięśniu półkolcowym,
napięcie mięśnia czworobocznego,
nieprawidłowa postawa.
2 Przyczyny naczyniowe
ucisk przez naczynie krwionośne,
olbrzymiokomórkowe zapalenie tętnic.
3 Przyczyny neurogenne
nerwiaki,
zapalenie rdzenia,
stwardnienie rozsiane.
4 Zmiany strukturalne
zwyrodnienia kręgosłupa szyjnego,
hipermobilność C1,
procesy rozrostowe,
następstwa urazów.
Diagnostyka
Podstawą jest badanie kliniczne:
tkliwość w punkcie wyjścia nerwu
objaw Tinela
napadowy charakter bólu
Badania pomocnicze:
RTG kręgosłupa szyjnego,
TK (ocena zmian kostnych),
MRI (metoda z wyboru – tkanki miękkie + korzenie nerwowe),
USG przebiegu nerwu,
blokada diagnostyczna nerwu.
Diagnostyka różnicowa
Należy wykluczyć:
migrenę,
klasterowy ból głowy,
ból napięciowy,
szyjnopochodny ból głowy,
neuralgię korzenia C2,
procesy nowotworowe,
malformacje czaszkowo-szyjne.
Leczenie neuralgii potylicznej
1 Leczenie niefarmakologiczne
fizjoterapia,
terapia manualna,
masaże mięśni przykręgosłupowych,
TENS,
akupunktura,
korekcja postawy.
2 Leczenie farmakologiczne
Leki przeciwbólowe, NLPZ, paracetamol ,
Leki przeciwdepresyjne (TLPD)
amitryptylina
nortryptylina
Leki przeciwpadaczkowe
okskarbazepina
SNRI
duloksetyna
wenlafaksyna
3 Blokady nerwu potylicznego
Podanie:
lignokainy,
bupiwakainy,
± sterydu.
Efekt może utrzymywać się od tygodni do kilku miesięcy.
4 Leczenie zabiegowe
Ablacja falą radiową
Krioneuroablacja
Stymulacja nerwów potylicznych
Gangliotomia C2
Dekompresja chirurgiczna
Dekompresja chirurgiczna jest traktowana jako „ostatnia deska ratunku” i kwalifikacja do niej wymaga dokładnej diagnostyki neurologicznej oraz wykluczenia innych przyczyn bólu.
Podsumowanie
Neuralgia potyliczna to rzadka, ale bardzo bolesna postać bólu głowy o charakterze neuropatycznym.
Charakteryzuje się:
nagłymi napadami przeszywającego bólu,
tkliwością w punkcie wyjścia nerwu,
dobrą odpowiedzią na blokadę diagnostyczną.
Właściwe rozpoznanie pozwala uniknąć wieloletniego, nieskutecznego leczenia „migreny” i wdrożyć terapię celowaną – od fizjoterapii, przez leczenie farmakologiczne, aż po zabiegi neuromodulacyjne.
Czy znasz te objawy – nagły, przeszywający ból z tyłu głowy, tkliwość przy dotyku, ból nasilający się przy ruchach szyi? Czy masz postawioną diagnozę neuralgii potylicznej? Jakie leczenie zostało u Ciebie zastosowane i czy przyniosło ulgę?
"Neuralgię twarzowe", I. Domitrz, W. Kozubski, J. Kochanowski, A. Stępień
Najczęstsze pytania (FAQ)
Czym jest neuralgia nerwu trójdzielnego?
Neuralgia nerwu trójdzielnego to przewlekły zespół bólowy twarzy. Objawia się napadami nagłego, bardzo silnego, zwykle jednostronnego bólu — często opisywanego jak porażenie prądem; pojedynczy napad trwa od kilku sekund do około dwóch minut.
Czym różni się neuralgia od neuropatii?
W uproszczeniu: neuralgia to przede wszystkim napadowy ból wzdłuż nerwu, zwykle bez utraty czucia, a neuropatia to uszkodzenie nerwu, które częściej daje ból stały oraz drętwienie i ubytek czucia.
Czy zwykłe leki przeciwbólowe pomagają w bólu neuropatycznym?
Zazwyczaj nie. Ból neuropatyczny słabo reaguje na paracetamol czy leki przeciwzapalne; stosuje się leki działające na nerwy, na przykład przeciwpadaczkowe, jak karbamazepina.
Jak działa karbamazepina w neuralgii nerwu trójdzielnego?
Karbamazepina to lek pierwszego wyboru w neuralgii nerwu trójdzielnego; u dużej części pacjentów pozwala uzyskać kontrolę bólu. Wymaga stopniowego dobierania dawki i kontroli lekarskiej.
Czym różnią się gabapentyna i pregabalina?
To leki przeciwpadaczkowe stosowane w bólu neuropatycznym. Różnią się m.in. sposobem wchłaniania i dawkowaniem; o doborze i dawce decyduje lekarz.