Pamięć jest jedną z najważniejszych funkcji naszego mózgu. To dzięki niej uczymy się nowych rzeczy, rozpoznajemy ludzi i miejsca oraz budujemy poczucie ciągłości własnego życia. W najprostszym ujęciu pamięć to zdolność mózgu do zapisywania, przechowywania i odtwarzania informacji. Choć często wydaje się czymś oczywistym, w rzeczywistości jest efektem niezwykle złożonej współpracy wielu obszarów mózgu.
Wystarczy jednak, że ta delikatna równowaga zostanie zakłócona, a zaczynamy zauważać drobne zmiany w codziennym funkcjonowaniu. Zapominamy słów, gubimy wątek rozmowy albo wchodzimy do pokoju i nagle nie pamiętamy, po co właściwie tam przyszliśmy.
O pamięci – a raczej o problemach z pamięcią – co jakiś czas rozmawiam z moimi „bólowymi” towarzyszami. Coraz częściej w tych rozmowach powraca to samo doświadczenie: trudniej dobrać słowo, trudniej się skupić, czasem zapominamy, co właśnie mieliśmy zrobić. Wtedy pojawia się pytanie: czy to tylko zmęczenie i stres, czy może przewlekły ból naprawdę wpływa na sposób, w jaki działa nasz mózg?
Co mówią badania neuroobrazowe o osobach cierpiących na ból przewlekły
Przewlekły ból jest jednym z największych wyzwań współczesnej medycyny. W przeciwieństwie do bólu ostrego, który pełni funkcję ostrzegawczą i zwykle ustępuje wraz z wyleczeniem urazu lub choroby, ból przewlekły może utrzymywać się miesiącami, a nawet latami. W tym czasie wpływa nie tylko na codzienne funkcjonowanie chorego, lecz także stopniowo zmienia sposób działania mózgu.
Coraz więcej badań neurobiologicznych pokazuje, że długotrwałe doznania bólowe mogą prowadzić do pogorszenia pamięci, koncentracji czy zdolności podejmowania decyzji.
Jednym z przykładów choroby, w której przewlekły ból jest szczególnie dotkliwy, jest neuralgia trójdzielna – schorzenie nerwu odpowiedzialnego za czucie w obrębie twarzy. Ból pojawia się nagle, jest bardzo intensywny i często opisywany przez pacjentów jako „elektryczne porażenie”.
Najnowsze badania z wykorzystaniem funkcjonalnego rezonansu magnetycznego pokazują jednak, że skutki tej choroby wykraczają daleko poza samą percepcję bólu.
Przewlekły ból jako problem mózgu
W przeszłości ból traktowano głównie jako sygnał płynący z uszkodzonych tkanek. Obecnie wiadomo jednak, że jest to złożone doświadczenie powstające w rozbudowanych sieciach neuronalnych mózgu.
W proces przetwarzania bólu zaangażowanych jest wiele struktur, między innymi:
kora przedczołowa, odpowiedzialna za planowanie i kontrolę zachowania,
wyspa, która integruje informacje o stanie ciała i emocjach,
zakręt obręczy, uczestniczący w przetwarzaniu emocjonalnego aspektu bólu,
struktury układu limbicznego, takie jak hipokamp i ciało migdałowate, związane z pamięcią i emocjami.
Długotrwała aktywacja tych obszarów może prowadzić do trwałych zmian w funkcjonowaniu mózgu. Właśnie takie zmiany próbowali zidentyfikować badacze analizujący aktywność mózgu u pacjentów z neuralgią trójdzielną.
Jak bada się wpływ bólu na mózg
W opisywanym badaniu wykorzystano technikę spoczynkowego funkcjonalnego rezonansu magnetycznego (rs-fMRI). Metoda ta pozwala obserwować spontaniczną aktywność mózgu nawet wtedy, gdy osoba nie wykonuje żadnego konkretnego zadania.
Analizując subtelne zmiany sygnału w różnych regionach mózgu, naukowcy mogą ocenić kilka ważnych parametrów:
ALFF (Amplitude of Low-Frequency Fluctuations) – intensywność spontanicznej aktywności neuronów,
ReHo (Regional Homogeneity) – stopień synchronizacji aktywności w sąsiadujących obszarach mózgu,
DC (Degree Centrality) – znaczenie danego regionu w całej sieci połączeń mózgowych.
W badaniu porównano 34 osoby cierpiące na neuralgię trójdzielną z 30 zdrowymi uczestnikami.
Oprócz skanów mózgu wszyscy badani wykonywali zestaw testów oceniających funkcje poznawcze, w tym pamięć, uwagę, szybkość przetwarzania informacji oraz zdolności wykonawcze.
Pogorszenie funkcji poznawczych
Wyniki testów wykazały wyraźne różnice między grupami. Osoby cierpiące na przewlekły ból osiągały gorsze wyniki w wielu obszarach funkcjonowania poznawczego, w tym w zakresie:
pamięci i uczenia się,
koncentracji uwagi,
funkcji wykonawczych (planowania i kontroli zachowania),
szybkości przetwarzania informacji,
koordynacji ruchowej.
Szczególnie widoczne różnice pojawiły się w skali MoCA (Montreal Cognitive Assessment), służącej do oceny ogólnej sprawności poznawczej. Pacjenci z neuralgią uzyskali wyniki wskazujące na wyraźnie obniżoną wydolność poznawczą w porównaniu z osobami zdrowymi.
Potwierdza to wcześniejsze obserwacje kliniczne. Wiele osób cierpiących na przewlekły ból skarży się bowiem na trudności z koncentracją, zapamiętywaniem informacji czy podejmowaniem decyzji.
Co zmienia się w mózgu
Analiza obrazów mózgu wykazała istotne zmiany w kilku regionach odpowiedzialnych zarówno za przetwarzanie bólu, jak i za funkcje poznawcze.
U pacjentów z neuralgią zaobserwowano zwiększoną aktywność w takich strukturach jak:
biegun skroniowy, odpowiedziany za przetwarzanie zapachów, emocji, pamięci (integracja sensoryczna),
górny zakręt skroniowy, odpowiedzialny za przetwarzanie dźwięków, mowy (obszar Wernickego) i rozumienia języka,
wyspa, odpowiedzialna za odczuwanie bólu, głodu, emocji, empatii i regulację autonomicznego układu nerwowego.
Co ciekawe, im wyższa była aktywność tych obszarów, tym gorsze wyniki osiągali pacjenci w testach poznawczych.
Naukowcy interpretują to jako możliwy mechanizm kompensacyjny – mózg próbuje radzić sobie z chronicznym bólem poprzez zwiększenie aktywności w pewnych sieciach neuronalnych. Jednak długotrwałe przeciążenie tych struktur może prowadzić do pogorszenia funkcjonowania poznawczego.
Osłabiona aktywność innych regionów
Jednocześnie zmniejszoną aktywność odnotowano w obszarach związanych z przetwarzaniem informacji wzrokowych, takich jak:
zakręt językowy – odpowiedzialny za rozpoznawanie słów pisanych, przetwarzanie grafemów i wczesne etapy czytania.
kora potyliczna – odpowiedzialna za przetwarzanie wzroku, kształtów, kolorów i ruchu.
bruzda ostrogowa – odpowiedzialna za rozróżnianie obiektów złożonych i scen przestrzennych
Zmiany w tych regionach były powiązane z trudnościami w zadaniach wymagających analizy informacji wzrokowych, logicznego myślenia i przetwarzania danych.
Reorganizacja sieci mózgowych
Badanie pokazało także zmiany w stopniu połączeń między różnymi obszarami mózgu. Niektóre regiony – szczególnie w płacie czołowym i układzie limbicznym – stały się bardziej „centralne” w sieci neuronalnej, co oznacza, że są silniej połączone z innymi częściami mózgu.
Takie zmiany mogą wskazywać na stopniową reorganizację sieci mózgowych pod wpływem przewlekłego bólu.
Ból, emocje i pamięć
Przewlekły ból nie działa w mózgu w izolacji. Wiele regionów zaangażowanych w jego przetwarzanie jest jednocześnie powiązanych z emocjami, motywacją i pamięcią.
Na przykład:
wyspa integruje sygnały z ciała i nadaje im znaczenie emocjonalne,
zakręt obręczy uczestniczy w odczuwaniu cierpienia i regulacji emocji,
hipokamp odpowiada za tworzenie wspomnień i orientację w przestrzeni.
Długotrwała aktywacja tych struktur może prowadzić do zwiększonego poziomu lęku, objawów depresyjnych oraz pogorszenia pamięci.
W badaniu pacjenci z neuralgią wykazywali również wyższe wyniki w skalach oceniających poziom lęku i depresji.
Jak przewlekły ból zmienia codzienne życie
Zmiany w funkcjonowaniu mózgu przekładają się bezpośrednio na życie codzienne. Osoby cierpiące na przewlekły ból często doświadczają:
trudności z koncentracją w pracy,
wolniejszego podejmowania decyzji,
problemów z pamięcią krótkotrwałą,
zmęczenia psychicznego,
obniżonego nastroju.
Wiele osób opisuje także zjawisko określane jako „mgła poznawcza” – stan, w którym trudniej zebrać myśli, przypomnieć sobie słowa czy skupić się na rozmowie.
Objawy te nie są jedynie subiektywnym odczuciem pacjentów. Coraz więcej badań pokazuje, że mają one swoje odzwierciedlenie w zmianach aktywności mózgu.
W praktyce oznacza to, że przewlekły ból nie wpływa wyłącznie na ciało. Stopniowo zaczyna oddziaływać na niemal wszystkie sfery życia: pracę zawodową, relacje społeczne, poczucie sprawczości oraz zdrowie psychiczne.
Badania nad neuralgią trójdzielną są tylko jednym z przykładów pokazujących, jak silnie przewlekły ból wpływa na mózg. Podobne zmiany obserwowano również w innych chorobach bólowych, takich jak bolesna neuropatia pourazowa, migrena, fibromialgia czy przewlekły ból pleców.
Wspólny wniosek płynący z tych badań jest jasny: przewlekły ból nie jest jedynie objawem w ciele. Jest stanem, który wpływa na funkcjonowanie całego mózgu – a tym samym na emocje, pamięć, sposób myślenia i jakość życia.
Warto jednak pamiętać, że na funkcjonowanie poznawcze osób żyjących z przewlekłym bólem może wpływać nie tylko sam ból i zmiany zachodzące w mózgu, ale także stosowane leczenie. W terapii neuropatycznego bólu trójdzielnego często wykorzystuje się leki przeciwpadaczkowe (takie jak karbamazepina, okskarbazepina, gabapentyna czy pregabalina) oraz niektóre leki przeciwdepresyjne, które działają również przeciwbólowo poprzez wpływ na przekaźnictwo nerwowe. U wielu pacjentów są one kluczowym elementem leczenia i mogą znacząco zmniejszać natężenie bólu. Jednocześnie część osób zauważa przy ich stosowaniu działania niepożądane, takie jak senność, spowolnienie myślenia czy trudności z koncentracją. W praktyce oznacza to, że pogorszenie pamięci lub tzw. „mgła poznawcza” mogą być wynikiem nakładania się kilku czynników – samego bólu, zmian w funkcjonowaniu mózgu oraz działania leków stosowanych w terapii. Dlatego tak ważne jest, aby leczenie było indywidualnie dopasowane i regularnie omawiane z lekarzem prowadzącym.
Dlatego leczenie bólu powinno uwzględniać nie tylko jego fizyczne źródło, lecz także aspekty neurologiczne, psychologiczne i społeczne. Dopiero takie kompleksowe podejście daje realną szansę na poprawę jakości życia milionów ludzi żyjących z przewlekłym bólem.
Na koniec podzielę się też moim własnym doświadczeniem
W moim przypadku nie mogę przyjmować leków przeciwpadaczkowych. Po ich zastosowaniu pojawiła się bardzo silna reakcja ze strony szpiku kostnego i ciężka leukopenia, dlatego leczenie musiało zostać przerwane.
To oznacza, że z bólem w dużej mierze mierzę się „bez tarczy”. Niestety bardzo wyraźnie wpłynęło to na pamięć i koncentrację. Różnica w funkcjonowaniu poznawczym jest dla mnie naprawdę ogromnie zauważalna – czasem trudniej znaleźć słowo, czasem trudniej się skupić albo utrzymać wątek.
Mimo tego staram się aktywnie dbać o mózg i ćwiczyć pamięć. Szukam sposobów, które mogą wspierać funkcje poznawcze mimo życia z przewlekłym bólem. Obecnie stosuję m.in. kreatynę i cytykolinę – o tym, dlaczego zdecydowałam się na takie wsparcie mózgu i jakie są na ten temat badania, napiszę w osobnym poście
A jak jest u Was
Czy odkąd żyjecie z bólem nerwu trójdzielnego zauważyliście zmiany w pamięci, koncentracji albo w szybkości myślenia
Czy zdarza się Wam zapominać słowa, gubić wątek rozmowy albo mieć trudność ze skupieniem uwagi
Cognitive Decline in Patients With Trigeminal Neuralgia: A Resting-State fMRI Study https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/brb3.70434
Najczęstsze pytania (FAQ)
Czym jest neuralgia nerwu trójdzielnego?
Neuralgia nerwu trójdzielnego to przewlekły zespół bólowy twarzy. Objawia się napadami nagłego, bardzo silnego, zwykle jednostronnego bólu — często opisywanego jak porażenie prądem; pojedynczy napad trwa od kilku sekund do około dwóch minut.
Czym różni się neuralgia od neuropatii?
W uproszczeniu: neuralgia to przede wszystkim napadowy ból wzdłuż nerwu, zwykle bez utraty czucia, a neuropatia to uszkodzenie nerwu, które częściej daje ból stały oraz drętwienie i ubytek czucia.
Czy zwykłe leki przeciwbólowe pomagają w bólu neuropatycznym?
Zazwyczaj nie. Ból neuropatyczny słabo reaguje na paracetamol czy leki przeciwzapalne; stosuje się leki działające na nerwy, na przykład przeciwpadaczkowe, jak karbamazepina.
Jak działa karbamazepina w neuralgii nerwu trójdzielnego?
Karbamazepina to lek pierwszego wyboru w neuralgii nerwu trójdzielnego; u dużej części pacjentów pozwala uzyskać kontrolę bólu. Wymaga stopniowego dobierania dawki i kontroli lekarskiej.
Czym różnią się gabapentyna i pregabalina?
To leki przeciwpadaczkowe stosowane w bólu neuropatycznym. Różnią się m.in. sposobem wchłaniania i dawkowaniem; o doborze i dawce decyduje lekarz.