Dlaczego ból i cierpienie nie są tym samym

Największym ciężarem przewlekłego bólu nie zawsze jest sam ból. Z czasem dołączają do niego lęk, bezradność, samotność i poczucie utraty dawnego życia. To one tworzą emocjonalny wymiar bólu, który sprawia, że staje się on nie tylko doznaniem sensorycznym, lecz także doświadczeniem głębokiego cierpienia. Dlatego, w tym miejscu chciałabym zwrócić uwagę na niezwykle istotną kwestię. Choć ból i cierpienie często występują razem, nie są tym samym. Zrozumienie tej różnicy może pomóc inaczej spojrzeć na własne doświadczenie przewlekłego bólu.

Ból jest sygnałem a cierpienie jest doświadczeniem.

Międzynarodowe Towarzystwo Badania Bólu (IASP) definiuje ból jako nieprzyjemne doznanie czuciowe i emocjonalne związane z rzeczywistym lub potencjalnym uszkodzeniem tkanek albo przypominające doświadczenie związane z takim uszkodzeniem. Ból jest więc zjawiskiem biologicznym, jednak jego odczuwanie nie ogranicza się wyłącznie do procesów zachodzących w układzie nerwowym.

W przypadku neuralgii czy neuropatii nerwu trójdzielnego uporczywy ból wynika z uszkodzenia lub nieprawidłowego funkcjonowania nerwu. To realny sygnał powstający w układzie nerwowym. Cierpienie jest natomiast wielowymiarowym doświadczeniem, wykraczającym poza samo odczuwanie bólu.

Obejmuje emocje, myśli, lęki, utratę poczucia bezpieczeństwa i sprawczości, samotność, bezradność, utratę nadziei, a czasem także utratę sensu życia. Można powiedzieć, że ból dotyka ciała i układu nerwowego, natomiast cierpienie obejmuje całego człowieka.

Ten sam ból nie zawsze oznacza takie samo cierpienie

Autorzy książki Ból – 99 pytań i odpowiedzi, prof. Maciej Pawlak i dr Katarzyna Leźnicka zwracają uwagę, że nie istnieje jedna formuła opisująca relację człowieka z bólem. Każdy z nas przeżywa go inaczej. Pewnie zastanawiacie się, dlaczego tak się dzieje? To świetne pytanie, które od dawna mnie nurtuje, szczególnie gdy rozmawiam z osobami żyjącymi z przewlekłym bólem. Jest to niezwykle fascynujące, ponieważ na chorobę człowieka warto patrzeć całościowo, a nie tylko przez pryzmat jednego jej fragmentu.

Dwie osoby mogą mieć podobne uszkodzenie nerwu, podobny wynik rezonansu czy identyczną diagnozę, a mimo to ich codzienne funkcjonowanie będzie wyglądało zupełnie inaczej. Jedna, mimo ogromnych trudności, będzie stopniowo odnajdywać nowe sposoby życia z bólem. Druga może doświadczać znacznie większego cierpienia psychicznego, choć sam mechanizm bólu jest bardzo podobny. Nie oznacza to, że któraś z tych osób jest silniejsza lub słabsza. Oznacza jedynie, że ból nigdy nie istnieje w próżni. Zawsze spotyka się z człowiekiem, z jego historią, emocjami i sposobem patrzenia na świat.

To właśnie dlatego współczesna psychologia bólu i medycyna coraz częściej podkreślają, że nie można oceniać bólu wyłącznie przez pryzmat uszkodzonej tkanki czy nerwu. Człowiek jest znacznie bardziej złożony. Na to, jak przeżywamy ból i jak bardzo przeradza się on w cierpienie, wpływa wiele wzajemnie przenikających się czynników. Ból spotyka się z historią, którą każdy z nas niesie, z naszym charakterem, wcześniejszymi doświadczeniami, sposobem radzenia sobie z trudnościami, relacjami z innymi ludźmi, poziomem otrzymywanego wsparcia oraz poczuciem bezpieczeństwa i nadziei. To właśnie ta niepowtarzalna mozaika doświadczeń sprawia, że nie ma dwóch osób, które przeżywałyby ból w identyczny sposób.

Kiedy ból staje się cierpieniem?

Autorzy książki zwracają również uwagę na niezwykle interesującą zależność, w której ból staje się cierpieniem poprzez dołączenie komponentu emocjonalnego. To stwierdzenie wymaga jednak właściwego zrozumienia, ponieważ bardzo łatwo je błędnie zinterpretować.

Nie oznacza ono, że emocje są przyczyną bólu ani że uszkodzony nerw przestaje odgrywać znaczącą rolę. W przypadku neuralgii czy neuropatii nerwu trójdzielnego źródłem bólu pozostaje uszkodzenie lub nieprawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego. Emocje nie tworzą bólu, lecz wpływają na sposób, w jaki go przeżywamy i jakie znaczenie zaczynamy mu przypisywać.

Przewlekły ból bardzo rzadko pozostaje jedynie doznaniem fizycznym. Z biegiem czasu zaczynają narastać doświadczenia, które wykraczają poza samą aktywność uszkodzonego nerwu. Pojawia się lęk przed kolejnym zaostrzeniem objawów, niepewność związana z przyszłością, poczucie utraty kontroli nad własnym życiem, bezradność wynikająca z nieskuteczności kolejnych metod leczenia czy obawa, że otoczenie nigdy w pełni nie zrozumie, z czym na co dzień mierzy się osoba żyjąca z przewlekłym bólem. Dla wielu pacjentów równie bolesna okazuje się konieczność rezygnacji z planów, pasji i marzeń, które przed chorobą wydawały się czymś oczywistym.

To właśnie na styku tych doświadczeń rodzi się cierpienie. Nie jest ono wyłącznie konsekwencją bodźców płynących z uszkodzonego nerwu, lecz rezultatem ich nieustannego oddziaływania na emocje, sposób myślenia, relacje z innymi ludźmi i poczucie własnej tożsamości. W tym sensie cierpienie staje się doświadczeniem znacznie bardziej złożonym niż sam ból, obejmującym całego człowieka, a nie jedynie jego układ nerwowy.

Neuropatia boli nie tylko twarz

Żyjąc z przewlekłym bólem doskonale wiemy, że choroba bardzo rzadko ogranicza się jedynie do uszkodzonego nerwu. Z biegiem czasu zaczyna stopniowo przenikać kolejne obszary życia, wpływając nie tylko na codzienne funkcjonowanie, ale również na sposób myślenia, relacje z bliskimi i plany na przyszłość. Niektórzy rezygnują z podróży, które kiedyś sprawiały im radość, inni coraz rzadziej spotykają się z rodziną i przyjaciółmi, ponieważ nie mają siły tłumaczyć, dlaczego znowu odwołują wspólne plany. Zdarza się, że z czasem gaśnie spontaniczna radość życia, a jej miejsce zajmuje przekonanie, że przyszłość będzie wyglądała dokładnie tak samo jak teraźniejszość.

To właśnie w takich momentach zaczynamy dostrzegać różnicę między bólem a cierpieniem. Cierpienie nie wynika wyłącznie z aktywności uszkodzonego nerwu. Rodzi się z tego, jak przewlekły ból wpływa na nasze emocje, poczucie bezpieczeństwa, relacje z innymi ludźmi oraz sposób, w jaki postrzegamy samych siebie i własną przyszłość. Można powiedzieć, że uszkodzony nerw jest źródłem bólu, natomiast cierpienie powstaje w wyniku stopniowego oddziaływania bólu na całe nasze życie.

Czy można odczuwać ból bez cierpienia?

Czy zatem można odczuwać ból, nie doświadczając jednocześnie głębokiego cierpienia? To pytanie nie ma jednej prostej odpowiedzi. W przypadku bólu ostrego często okazuje się, że jest to możliwe. Ból towarzyszący zabiegowi operacyjnemu, porodowi czy kontuzji sportowej bywa bardzo intensywny, jednak zazwyczaj ma określoną przyczynę i przewidywalny przebieg. Człowiek wie, że jest on częścią procesu zdrowienia lub prowadzi do osiągnięcia konkretnego celu. Ta świadomość sprawia, że nawet silny ból nie zawsze wiąże się z równie głębokim cierpieniem.

Z przewlekłym bólem neuropatycznym sytuacja wygląda zupełnie inaczej. Trudno przewidzieć, kiedy się nasili, jak długo potrwa i czy kolejna terapia przyniesie oczekiwaną poprawę. Choroba nie daje organizmowi ani psychice czasu na odpoczynek, ponieważ każdego dnia przypomina o swojej obecności. To właśnie ta niepewność, utrata poczucia kontroli oraz świadomość, że ból może towarzyszyć nam przez długie miesiące lub lata, sprawiają, że przewlekły ból znacznie łatwiej staje się źródłem cierpienia.

Nadbudowa, którą tworzy ból

Moją uwagę zwróciło również użyte przez autorów określenie „destrukcyjna nadbudowa”. Nie jest ono terminem medycznym, lecz niezwykle trafnie opisuje to, co z biegiem czasu może narastać wokół przewlekłego bólu. Nie odnosi się do samego uszkodzenia nerwu ani do intensywności odczuwanych dolegliwości, ale do psychologicznych i emocjonalnych konsekwencji życia z chorobą.

Do znudzenia będę o tym pisać, aby ci, którzy nie żyją z przewlekłym bólem, a chcieliby zrozumieć, z czym każdego dnia się mierzymy, zrozumieli, że przewlekły ból nie pozostaje jedynie doznaniem płynącym z układu nerwowego. Z czasem przewlekły ból zaczyna zmieniać sposób, w jaki postrzegamy samych siebie i otaczającą nas rzeczywistość. To, co wcześniej wydawało się naturalne i osiągalne, stopniowo staje się źródłem niepewności. Choroba zaczyna wpływać na podejmowane decyzje, ogranicza spontaniczność, zmienia plany i sprawia, że coraz więcej życiowych wyborów podporządkowujemy jednemu pytaniu: „czy dam radę?

Takie myśli są całkowicie zrozumiałą reakcją na wieloletnie zmaganie się z przewlekłym bólem. Problem pojawia się jednak wtedy, gdy zaczynają one stopniowo dominować nad wszystkimi pozostałymi obszarami życia. To właśnie w tym znaczeniu można rozumieć wspomnianą przez autorów „destrukcyjną nadbudowę”. Nie jest ona źródłem bólu ani jego przyczyną, lecz konsekwencją długotrwałego życia z chorobą. Im bardziej zaczyna kształtować nasze myślenie, emocje, relacje i codzienne decyzje, tym większe staje się ryzyko, że cierpienie zacznie wykraczać daleko poza samo doświadczenie bólu.

To nie znaczy, że wszystko zależy od nastawienia

W tym miejscu muszę podkreślić grubą kreską coś, co dla osób żyjących z przewlekłym bólem ma ogromne znaczenie. Rozmowa o emocjach i cierpieniu nie jest próbą podważania biologicznego podłoża choroby ani sugerowaniem, że wystarczy zmienić nastawienie, aby ból ustąpił. Zbyt wielu z Was usłyszało już, że „wszystko siedzi w głowie”, że „powinniście myśleć pozytywnie” albo „przestać skupiać się na bólu”. Takie stwierdzenia nie tylko nie pomagają, ale często pogłębiają poczucie niezrozumienia i osamotnienia. Co zresztą zauważa Abdul-Ghaaliq Lalkhen w swojej książce „Ból. Mózg, opioidy i zagadki medycyny”.

Neuropatia czy neuralgia nerwu trójdzielnego nie znikają dzięki sile woli ani optymistycznym myśleniu, a gdyby tak było, dawno byłbym już zdrowa! Uszkodzonego nerwu nie da się zregenerować samym nastawieniem. Możemy jednak próbować ograniczać wpływ, jaki przewlekły ból wywiera na kolejne obszary naszego życia. Nie wyleczymy tym choroby, lecz możemy zmniejszyć część cierpienia, które z czasem narasta wokół samego bólu.

Nie mamy wpływu na to, że doszło do uszkodzenia nerwu i nie zawsze jesteśmy w stanie kontrolować intensywność odczuwanych dolegliwości. W wielu sytuacjach możemy jednak wpływać na to, czy przewlekły ból stanie się jedynym punktem odniesienia dla naszego życia. To długi i wymagający proces, który polega na stopniowym odzyskiwaniu tych obszarów życia, które ból próbował nam odebrać, czyli relacji z bliskimi, poczucia własnej wartości, pasji, marzeń czy umiejętności czerpania radości z codzienności. Nie dzieje się to z dnia na dzień, ale właśnie ten proces wielu specjalistów uznaje za jeden z najważniejszych elementów skutecznego funkcjonowania z przewlekłym bólem.

Nie jesteś swoim bólem

Przewlekły ból potrafi zdominować myśli do tego stopnia, że zaczynamy patrzeć na siebie wyłącznie przez pryzmat choroby. Łatwo zapomnieć, że poza rolą pacjenta wciąż istniejemy jako ludzie ze swoją historią, doświadczeniami, talentami, relacjami i marzeniami. Ból może stać się ważną częścią życia, ale nie musi definiować całej naszej tożsamości.

Nie każdy ból prowadzi do cierpienia, ale każdy może je wzmacniać. Zrozumienie różnicy między bólem a cierpieniem nie sprawi, że uszkodzony nerw nagle się zregeneruje. Nie uzdrowi ani nie zastąpi leczenia. Może jednak pomóc spojrzeć na własne doświadczenie z innej perspektywy i dostrzec, że choć nie na wszystko mamy wpływ, nie wszystko zostało nam odebrane.

Jednym z narzędzi, które pomogło mi stopniowo uczyć się oddzielać ból od cierpienia, była medytacja. Nie dlatego, że zmniejszyła uszkodzenie nerwu czy sprawiła, że ból zniknął. Pomogła mi natomiast zauważyć, że sam ból jest tylko jedną częścią mojego doświadczenia, a całą resztę bardzo często tworzą myśli, lęki, wyobrażenia o przyszłości i nieustanna walka z tym, czego w danym momencie nie jestem w stanie zmienić.

Regularna praktyka uczy obserwowania bólu bez automatycznego podążania za każdym trudnym doświadczeniem, które za sobą niesie. Dzięki temu łatwiej zauważyć moment, w którym do samego bólu zaczyna dołączać cierpienie. To nie oznacza obojętności wobec choroby ani rezygnacji z leczenia, ale pozwala odzyskać odrobinę przestrzeni pomiędzy bodźcem a naszą reakcją, a właśnie w tej przestrzeni często pojawia się większy spokój, poczucie sprawczości i możliwość podejmowania decyzji, które nie są podyktowane wyłącznie bólem.

Nie twierdzę, że medytacja będzie rozwiązaniem dla każdego. W moim przypadku stała się jednak jedną z najważniejszych metod radzenia sobie z przewlekłym bólem. Nie zwróciła mi zdrowia, ale pomogła ograniczyć część cierpienia, które przez lata narastało wokół bólu fragmentu twarzy. I być może właśnie dlatego różnica między bólem a cierpieniem przestała być dla mnie jedynie teorią opisaną w książkach, a stała się doświadczeniem, którego mogłam nauczyć się we własnym życiu.

©Tekst autorski. Proszę nie kopiować bez oznaczenia źródła

Na podstawie fragmentu książki „Ból. 99 pytań i odpowiedzi”, M. Pawlak, K. Leźnicka

O autorce

Natalia — od 2014 roku żyję z bólem nerwu trójdzielnego. Piszę prostym językiem, opierając się na rzetelnych źródłach i własnym doświadczeniu. Poznaj moją historię →

Powiązane artykuły

Neuralgia i ból neuropatyczny po zabiegach stomatologicznych

Neuralgia trójdzielna oraz przewlekły ból neuropatyczny po zabiegach stomatologicznych to poważne i często bagatelizowane powikłania spotykane w praktyce s…

Diagnostyka neuralgii trójdzielnej — MRI i różnicowanie

W diagnostyce neuralgii trójdzielnej kluczowe znaczenie ma dokładne neuroobrazowanie (MRI) oraz badania elektrofizjologiczne.

Światowy Dzień Oddechu — oddech a układ nerwowy

Dziś obchodzimy Światowy Dzień Oddechu – najprostszego, a zarazem jednego z najpotężniejszych narzędzi, jakie mamy zawsze przy sobie.

← Wszystkie artykuły